Standardizacija cementa

Javni značaj

Kako se portland cement smatra proizvodom od posebnog značaja za stabilnost i bezbednost objekata on podleže obaveznom sprovođenju postupka ocenjivanja usaglašenosti, koji se sastoji od niza mera i aktivnosti. U Srbiji se primenjuju odredbe Pravilnika o kvalitetu cementa, („Službeni glasnik RS br. 34/2013”), (u daljem tekstu Pravilnik).

Laboratorja za ispitivanje cementa Testiranje cementa Merenje i određivanje vrste cementa

Vrste i sastav cementa

Odredbe Pravilnika se primenjuje na sledeće cemente:

  1. obični portland cement;
  2. sulfatno otporni obični cement;
  3. beli portland cement;
  4. obični portland cement niske toplote hidratacije;
  5. kalcijum-aluminatni cement.

Prema Pravilniku obični portland cementi su podeljeni na sledećih pet glavnih vrsta:

Sastav običnih portland cemenata po pojedinim tipovima prikazan je u tabeli 1.

Sastav sulfatno otpornih običnih portland cemenata po pojedinim tipovima prikazan je u tabeli 2.

Klase čvrstoće cementa

Cementi se prema standardnim čvrstoćama dele u tri klase i to:

Za svaku klasu standardne čvrstoće definisane su tri klase početne čvrstoće:

Klasa L se može primeniti samo na CEM III cemente.

Dodatna svojstva cementa

Obični portland cementi sa sulfatno otpornim svojstvima označavaju se slovnom oznakom SR.

Obični portland cementi sa svojstvima niske toplote hidratacije označavaju se slovnom oznakom LH.

Označavanje

U tehničkoj, komercijalnoj i drugoj dokumentaciji, kao i na vrećama, cementi se prema Pravilniku označavaju sledećom oznakom: X Y (Z) gde je:
X tip cementa;
Y klasa čvrstoće cementa;
Z dodatna (opciona) oznaka za sulfatno otporne obične cemente i obične cemente niske toplote hidratacije.

Veza između označavanja tipova cementa prema Pravilniku i standardima SRPS EN 197-1 i SRPS 14647 prikazana je u tabeli 3.

Ocenjivanje usaglašenosti

Karakteristike kvaliteta običnih portland cemenata za obavezno ocenjivanje usaglašenosti ispituju se primenom metoda utvrđenih u sledećim srpskim standardima:

SRPS EN 196- 1:2008 Metode ispitivanja cementa - Deo 1: Ispitivanje čvrstoće
SRPS EN 196-2:2008 Metode ispitivanja cementa - Deo 2: Hemijske analize cementa
SRPS EN 196-3:2010 Metode ispitivanja cementa - Deo 3: Određivanje vremena vezivanja i stalnosti zapremine
SRPS EN 196-5:2012 Metode ispitivanja cementa - Deo 5: Određivanje pucolanske aktivnosti za pucolanske cemente
SRPS EN 196-6:2011 Metode ispitivanja cementa – Deo 6: Određivanje finoće mliva
SRPS EN 196-8:2011 Metode ispitivanja cementa - Deo 8: Toplota hidratacije - Metoda rastvaranja
SRPS EN 196-9:2011 Metode ispitivanja cementa - Deo 9: Toplota hidratacije - Semiadijabatska metoda
SRPS EN 196-10:2010 Metode ispitivanja cementa – Deo 10: Određivanje sadržaja hroma (VI) rastvorljivog u vodi, u cementu
SRPS CEN/TR 196-4:2009 Metode ispitivanja cementa – Deo 4: Kvantitativno određivanje sastojaka
SRPS B.C8.023:1997 Cement - Određivanje zapreminske mase
SRPS EN 13639:2011 Određivanje ukupnog organskog ugljenika
ISO 9277:2010 Ispitivanje specifične površine čvrstih čestica adsorbcijom gasa upotrebom BET metode

Tabela 1 – Vrste cementa i njihov sastav

Sadržaj u procentima mase1)

Oznaka vrste Oznaka 27 proizvoda
(tipovi običnih cemenata)
Sastav (masenih % a))
Glavni sastojci Sporedni sastojci
klinker gran.
zgura  visoke peći
silik. čađ Pucolan Leteći pepeo sagor. škriljac Krečnjak
prirodni aktivirani silikatni kalcijumski
Naziv Oznaka K S D b) P Q V W T L LL
CEM I Portland cement PC 95-100 - - - - - - - - - 0 do 5
CEM II Portland cement  sa dodatkom zgure PC 20S 80-94 6-20 - - - - - - - - 0 do 5
PC 35S 65-79 21-35 - - - - - - - - 0 do 5
Portland cement  sa dodatkom silikatne čađi PC 20D 90-94 - 6-10 - - - - - - - 0 do 5
Portland cement  sa dodatkom pucolana PC 20P 80-94 - - 6-20 - - - - - - 0 do 5
PC 35P 65-79 - - 21-35 - - - - - - 0 do 5
PC 20Q 80-94 - - - 6-20 - - - - - 0 do 5
PC 35Q 65-79 - - - 21-35 - - - - - 0 do 5
Portland cement  sa dodatkom letećeg pepela PC 20V 80-94 - - - - 6-20 - - - - 0 do 5
PC 35V 65-79 - - - - 21-35 - - - - 0 do 5
PC 20W 80-94 - - - - - 6-20 - - - 0 do 5
PC 35W 65-79 - - - - - 21-35 - - - 0 do 5
Portland cement  sa dodatkom sagorelog škriljca PC 20T 80-94 - - - - - - 6-20 - - 0 do 5
PC 35T 65-79 - - - - - - 21-35 - - 0 do 5
Portland cement  sa dodatkom krečnjaka PC 20L 80-94 - - - - - - - 6-20 - 0 do 5
PC 35L 65-79 - - - - - - - 21-35 - 0 do 5
PC 20LL 80-94 - - - - - - - - 6-20 0 do 5
PC 35LL 65-79 - - - - - - - - 21-35 0 do 5
Portland kompozitni cement v) PC 20M 80-88 <------------------------------------------12-20 ----------------------------------------> 0 do 5
PC 35M 65-79 <------------------------------------------21-35 ----------------------------------------> 0 do 5
CEM III Metalurški cement M 35K 35-64 36-65 - - - - - - - - 0 do 5
M 20 K 20-34 66-80 - - - - - - - - 0 do 5
M 5K 5-19 81-95 - - - - - - - - 0 do 5
CEM IV Pucolanski cement v) P 35 65-89 - <---------------------------11-35 -------------> - - - 0 do 5
P 55 45-64 - <---------------------- 36-55 -----------------> - - - 0 do 5
CEM V Kompozitni cementv) MP 30 40-64 18-30 - <---------18-30--------> - - - - 0 do 5
MP 50 20-38 31-49 - <---------31-49---------> - - - - 0 do 5
a) Vrednosti u tabeli odnose se na zbir glavnih i sporednih dodatnih sastojaka.
b) Udeo silikatne čađi ograničen je na 10%.
v) U portland-kompozitnim cementima PC 20M i PC 35M, u pucolanskim cementima P 35 i P 55 i u kompozitnim cementima MP 30 i MP 50 glavni sastojci, pored klinkera moraju biti navedeni u oznaci cementa.

Tabela 2 – Vrste sulfatno otpornih  običnih cemenata i njihov sastav

Oznaka vrste Oznaka 7 proizvoda
(tipovi sulfatno otpornih običnih cemenata)
Sastav (masenih %)
Glavni sastojci Sporedni sastojci
Klinker   Gran. zgura visoke peći Prirodni pucolan Silikatni leteći pepeo
K 1 S P V
CEM I sulfatno otporni portland cement PC-SR 0 95-100 - - - 0-5
PC-SR 3
PC-SR 5
CEM III sulfatno otporni metalurški cement M 20K-SR 20-34 66-80 - - 0-5
M 5K-SR 5-19 81-95 - - 0-5
CEM IV sulfatno otporni pucolanski cement P 35- SR 65-79 - <--------------21-35---------> 0-5
P 55- SR 45-64 - <--------------36-55---------> 0-5
1 Hemijski sastav klinkera mora da bude u skladu sa definisanim u Tabeli 5. Pravilnika.o kvalitetu cementa

Tabela 3 – Veza između označavanja tipova cementa

Familija običnih portland cemenata
Vrsta cementa Tip cementa Član 16. Pravilnika SRPS EN 197-1
CEM I Portland cement PC CEM I
CEM II Portland cement  sa dodatkom zgure PC 20S CEM II/A-S
PC 35S CEM II/B-S
Portland cement  sa dodatkom  silikatne čađi PC 20D CEM II/A/D
Portland cement  sa dodatkom  pucolana PC 20P CEM II/A-P
PC 35P CEM II/B-P
PC 20Q CEM II/A-Q
PC 35Q CEM II/B-Q
Portland cement  sa dodatkom letećeg pepela PC 20V CEM II/A-V
PC 35V CEM II/B-V
PC 20W CEM II/A-W
PC 35W CEM II/B-W
Portland cement  sa dodatkom  sagorelog škriljca PC 20T CEM II/A-T
PC 35T CEM II/B-T
Portland cement  sa dodatkom krečnjaka PC 20L CEM II/A-L
PC 35L CEM II/B-L
PC 20LL CEM II/A-LL
PC 35LL CEM II/B-LL
Portland kompozitni cement PC 20M CEM II/A-M
PC 35M CEM II/B-M
CEM III Metalurški cement M 35K CEM III/A
M 20K CEM III/B
M 5K CEM III/C
CEM IV Pucolanski cement P 35 CEM IV/A
P 55 CEM IV/B
CEM V Kompozitni cement MP 30 CEM V/A
MP 50 CEM V/B
Familija sulfatno otpornih običnih cemenata
CEM I Sulfatno otporni  portland cement PC-SR 0 CEM I-SR 0
PC-SR 3 CEM I-SR 3
PC-SR 5 CEM I-SR 5
CEM III Sulfatno otporni  metalurški cement M 20K-SR CEM III/B-SR
M 5K-SR CEM III/C-SR
CEM IV Sulfatno otporni  pucolanski cement P 35- SR CEM IV/A-SR
P 55- SR CEM IV/B-SR
Kalcijum-aluminatni cement
- - AC CAC